>>>

Şekil 17: Aktif Olmayan Sektörlerde İstihdamı Etkileyen Bireysel Faktörler

Kaynak: (Duman, 2020)

Pandemi Döneminde Derin Yoksulluk Ve Haklara Erişim Araştırması’nda 103 haneyle yapılan görüşmede de yapılan işin türü pandemiden etkilenmenin derecesini ortaya koymaktadır. Günlük ve güvencesiz işlerde çalışma oranı oldukça yüksek olan bu gruplarda pandemiyle birlikte gelen yoksulluk hat safaya çıkmıştır. Araştırmaya göre görüşülen hanelerin yüzde 42’si mesainin neredeyse tümünün sokakta geçtiği kağıt/hurda/naylon toplayacılığı yapmaktadır ve zaman zaman uygulanan sokağa çıkma kısıtlamalrında bu haneler temel ihtiyaçlarını karşılamakta zorlanmışlardır.

Şekil 18: Günlük ve Güvencesiz Çalışma

Kaynak: (Derin Yoksulluk Ağı & Açık Alan Derneği, Kasım 2020)

Covid-19 ile birlikte gelen tam kapanmalarda kimi çalışanlar işsiz kalmıştır. DİSK’in İşsizlik ve İstihdam 2019-2020 raporlarına göre 2019’a kıyasla 2020 yılında Covid-19 dolayısıyla kapanmaların uygulandığı aylarda işsizlikte büyük oranda artışlar olduğu görülmüştür. İşsizlik 2020 yılında yüzde 29’lara kadar çıkmıştır ve işini kaybedenler genelde düşük gelir grubundan olmuştur.



Şekil 19: DİSK-AR İşsizlik ve İstihdam 2019-2020 yılı raporlarına göre işsizlik istatistikleri

Kaynak: (DİSK-AR İşsizlik ve İstihdam Raporlarından derleyen, İnsan Hakları Derneği, Aralık 2020)

Pandemi Döneminde Derin Yoksulluk Ve Haklara Erişim Araştırması’nda, pandemi döneminde en çok işsiz kalan grubun yüzde 66’lık bir oranla günlük işlerde çalışanlardan oluştuğu ve pandemiyle birlikte ugulanan sokağa çıkma kısıtlamasıyla birlikte işsiz kaldıkları görülmektedir. Görüşme yapılanların yüzde 16’sının ise doğrudan işten çıkarıldığı ve yüzde 10‘unun da ücretsiz izne çıkarılarak işlerini kaybettikleri istatistiklere yansımıştır.



Şekil 20: Pandemi Döneminde Çalışma Durumu

Kaynak: (Derin Yoksulluk Ağı & Açık Alan Derneği, Kasım 2020)

Covid-19’un eğtim-öğretim alanına da çok büyük etkileri olmuştur. Covid-19 ile birlikte birçok çocuğun eğitim hayatı aksamış ya da durmuştur. Türkiye’de, pandemi sürecinin başlarında okullar uzaktan eğitime geçmiş ve dönem böyle kapanmıştır. Eylül 2020’ye gelirken Milli Eğitim Bakanlığına bağlı ilköğretim, ortaöğretim ve lise düzeyindeki okulların kademeli olarak açılacağı duyurulmuştur. Okullar bir süre kısıtlamalarla birlikte açık kalmış, ardından artan vaka oranlarıyla birlikte tekrar kapatılarak online eğitime devam edilmiştir. Dünya genelinde de okul çağındaki çocukların Covid-19 pandemisiyle birlikte eğitim hayatları büyük zarar görmüştür. UNESCO’nun topladığı verilere göre, dünya genelinde okul çağındaki her beş çocuktan birinin okulu 1 Aralık 2020’de kapanmıştır (unicef, 2020). Özellikle Mart ayında salgının dünyanın diğer bölgelerinde görünmesiyle birlikte okulu kapanan öğrenci sayısı 1 milyarı geçmiştir.

Şekil 21: COVID-19 Nedeniyle Okul Kapatma Kararlarından Etkilenen Öğrenci Sayısı (25 Şubat-23 Mart)

Kaynak: (UNESCO, 2020; akt. Özer & Suna, 2020)

Pandeminin Türkiye’deki eğitime olan etkisini daha iyi anlayabilmek için pandemi öncesindeki mevcut eğitim durumunu görmek yararlı olabilir. Türkiye’deki özel okulların son yıllarda artması eğitim eşitsizliğini arttıran önemli bir etken olmuştur. Son 17 yılda özel okulların oranı yüzde ikilerden yüzde yirmi beşe yükselmiştir (T24, 2019). Yaklaşık sekiz kat artan özel okulların oranı, ekonomik statüye bağlı olarak, eğitim eşitsizliğini arttırmıştır. Gelir düzeyi yüksek olan ebeveynler, çocuklarını özel okullara göndererek daha iyi eğitim alabilmelerini sağlarken, gelir düzeyi yeterli olmayan ebeveynler devlet okullarını tercih etmişlerdir. Böylece Covid-19 ile birlikte online eğitime geçilince eğitimdeki eşitsizlik makası daha da açılmıştır. Evinde bilgisayarı, tableti, televizyonu ya da interneti olmayan çocukların eğitimlerine devam etmeleri imkansız hale gelmiştir. Bakan Ziya Selçuk, öğrencilerin yaklaşık yüzde yirmisinin internet bağlantısının olmadığını söylemiştir (Gazeteduvar, 2020). Bununla birlikte yüzde beşlik bir kesimin de televizyona sahip olmadığı belirtilmiştir. Pandemi Döneminde Derin Yoksulluk ve Haklara Erişim Araştırması’nda görüşme yapılanların yüzde 57’sinin uzaktan eğitime devam edemediği görülmektedir. Uzaktan eğitime devam edememe sebebi ise çoğunlukla teknolojik yetersizlik olarak karşımıza çıkmaktadır.

Şekil 22: Uzaktan Eğitimde Devamlılık

Kaynak: (Derin Yoksulluk Ağı & Açık Alan Derneği, Kasım 2020)

Türkiye’nin gelişmişlik sıralamasında en sonda bulunan, devlet okullarına kayıtlı 1.2 milyon öğrencinin bulunduğu 110 ilçede yapılan ankete göre, öğrencilerin yüzde 82’sinin EBA’ya hiç erişemediği kaydedilmiştir (Habertürk, 2020). OECD’nin Haziran 2020’de yayınlamış olduğu rapora göre, Türkiye’de online eğitimi yeterli seviyede devam ettirebilecek bilgisayara sahip olan öğrencilerin oranı yüzde 70’ten düşüktür (Büyükyüksel, 2020). Okullardaki eğitim kalitesinin farklılaşması, artan gelir eşitsizliğinin de etkisiyle, toplumsal eşitsizliği arttırmaktadır. Online eğitimle birlikte bu eşitsizlik çok daha fazla hissedilmiştir. Bilgisayar ve internete sahip olabilecek gelir düzeyine sahip olanlar Milli Eğitim Bakanlığı’nın düzenlediği derslerden faydalanabilmişken, gerekli araç gereci temin edememiş öğrenciler dersleri takip edememiştir. Ekonomik eşitsizliğin eğitimdeki eşitsizliğe etkisi bu dönemde çok daha görünür hale gelmiştir.

8. Sonuç

Sağlıklı olma hali birçok sosyal değişkenle bir arada ilerlemektedir ve karşılıklı etkileşim içindedir. Ekonomik açıdan yetersiz olmak güçsüz ve hastalıklara açık bir bedeni beraberinde getirmektedir. Böylece ekonomik yetersizlik yaşama kalitesini ve süresini belirleyen önemli etkenlerden biri olmaktadır. Herhangi bir doğal afet karşısında da ekonomik statüsü düşük olanlar daha fazla risk altındadır. Covid-19’da da bu risk kendini çok daha somut bir şekilde göstermiştir. Toplumsal eşitsizlik doğal afetleri sosyal bir afete dönüştürmektedir. Çeşitli söylemlerde iddia edildiği gibi Covid-19 herkesi eşitlememiş, aksine, zaten mevcut eşitsizlikleri arttırmış, yeni boyutlar kazandırmış ve daha da görünür hale getirmiştir.

Sonuç olarak, ekonomik statüsü düşük olanlar Covid-19’un doğurduğu sosyal olaylardan çok daha fazla etkilenmişlerdir. Gelir düzeyi düşük olanlar kalabalık ortamlarda konaklayarak, sosyal mesafenin sağlanamadığı toplu taşımaları kullanarak ve kalabalık ortamlarda çalışarak Covid-19’a daha fazla yakalanmıştır. Covid-19’la birlikte artan işsizlikten düşük gelir grupları daha fazla etkilenmiştir. Düşük ekonomik statü sağlıksız bir bedene sahip olmaya neden olduğundan, düşük gelirlilerin hastalanma ve ve hastalandıktan sonra da kurtulamama ihtimali daha yüksektir. Covid-19’la birlikte düşük ekonomik statüye sahip olanlar; daha zor bir süreç geçirmiş, daha çok hastalanmış ve hayatta kalma oranları daha düşük olmuştur.

Dipnotlar

Bourdieu’nun (Görgün Baran, 2013, s. 11-14) kavram dünyasıyla; sermaye türleri: Kültürel, sosyal, sembolik ve ekonomik sermaye türleri birbirleri ile ilişki içindedir ve birbirlerini dönüştürme kapasitesine sahiptir. Shim’in (Shim, 2010; akt. Göç-Şavran, 2018) kültürel sağlık sermayesi kavramsallaştırması da dikkate değerdir.

[2] Eğitim, sosyal ağlar, çevresel koşullar, temiz suya erişim, kent yapısı, savaş hali, insan hakları güvencesi vs.

Sağlığın sosyal belirleyicileri toplumun genel sosyal, kültürel ve çevresel koşulları, beslenme, eğitim, çevre kirliliği, gelir düzeyi, yaşama ve çalışma koşulları, barış ve insan hakları güvencesi, devlet tarafından iyi bir şekilde yönetilme, temiz su ve hijyenik kanalizasyona erişim, etkili sağlık hizmetlerine erişim, iyi barınma koşulları, sosyal ve topluluksal ağlar ve bireysel yaşam tarzı faktörlerinden oluşmaktadır (Dahlgren & Whitehead, 1991; akt. Gönç-Şavran, 2018).

[4] Bkz. 1. Dipnot.

30 Eylül 2020’deki Koronavirüs Bilim Kurulu toplantısı sonrasında Sağlık Bakanı Fahrettin Koca, yaptığı açıklamada hasta ve vaka tanımlamalarının ayrımından bahsetti. Her vakanın hasta olmadığını belirterek şimdiye kadar resmi olarak duyurulmuş vaka sayıları hakkında soru işaretleri oluşturmuştur. ‘’Testi pozitif çıkan herkesi ifade eden vaka kelimesinin anlamı ile hasta kelimesinin anlamı aynı değildir.’’ diyerek virüs tespit edilmiş vakalar ile hastaları ayırmıştır. O tarihten sonra da günlük tablolara hasta ve vaka sayıları ayrı olarak yansımaya başlamıştır (evrensel, 2020).

Kaynakça

1.     Aslan, R. (2020). Tarihten Günümüze Epidemiler, Pandemiler ve Covid-19. Ayrıntı Dergisi, 8(65): 35-41.

2.     Aytun, U., & Özgüzel, C. (2020, Nisan 12). Türkiye'nin evden çalışması mümkün mü? Sarkaç: https://sarkac.org/2020/04/turkiyenin-evden-calismasi-mumkun-mu/ adresinden alındı

3.     Bartley, M., Ferrie, J., & Montgomery, S. M. (2009). Sağlık ve emek piyasası dezavantajı: İşsizlik, iş yokluğu ve iş güvencesizliği. M. Marmot, & R. G. Wilkinson içinde, Sağlığın Sosyal Belirleyicileri (s. 98-118). Çev. Edt. Kayı İ. & Yasin Y. İstanbul: İnsev Yayınları.

4.     BBC News. (2020, Eylül 17). Türk Tabipleri Birliği: Bahçeli 'TTB kapatılmalıdır' dedi, birliğin yanıtı 'Sözlerimizin arkasındayız' oldu: https://www.bbc.com/turkce/haberler-turkiye-54185239 adresinden alındı

5.     Birgün. (2020, 09 08). İzmir’de toplu ulaşımdaki yoğunluk tedirgin ediyor: Bu salgın böyle bitmez! https://www.birgun.net/haber/izmir-de-toplu-ulasimdaki-yogunluk-tedirgin-ediyor-bu-salgin-boyle-bitmez-314856 adresinden alındı

6.     Blane, D. (2009). Yaşam seyri, sosyal gradyan ve sağlık. M. Marmot, & R. G. Wilkinson içinde, Sağlığın Sosyal Belirleyicileri (s. 72-97). Çev. Edt. Kayı İ. & Yasin Y. İstanbul: İnsev Yayınları.

7.     Budak, F., & Korkmaz, Ş. (2020). Covid-19 pandemisi sürecine yönelik genel bir değerlendirme: Türkiye örneği. Sosyal Araştırmalar ve Yönetim Dergisi , (1): 62-79.

8.     Büyükyüksel, K. (2020, Eylül 14). Pandemi Döneminde Eğitim Eşitsizliği. Toplumcu Düşünce: http://www.toplumcudusunce.com/pandemi-doneminde-egitim-esitsizligi/ adresinden alındı

9.     Çıtak, N. (2020). Covid-19 ve Sınıfsal Eşitsizlik. Türk Tabipler Birliği Covid-19 Pandemisi Altıncı Ay Değerlendirme Raporu, 441-470.

10. Dahlgren, G., & Whitehead, M. (1991). Policies and strategies to promote social equity in health. Stockholm: SE: Institute for Futures Studies.

11. Derin Yoksulluk Ağı, & Açık Alan Derneği. (Kasım 2020). Pandemi Döneminde Derin Yoksulluk ve Haklara Erişim Araştırması. İstanbul.

12. DİSK-AR. (tarih yok). İşsizlik ve İstihdam Raporları. http://arastirma.disk.org.tr/?page_id=1295 adresinden alındı

13. Dobin, A., & Dobin, D. (2020). Racial/ethnic and socioeconomic disparities of Covid-19 attacks rates in Suffolk County communities. Arxiv preprint arxiv:2004.12175.

14. Duman, A. (2020, Haziran 23). COVID-19 ile artan eşitsizlikler ve yoksulluk. Sarkaç: https://sarkac.org/2020/06/covid19-ile-artan-esitsizlikler-ve-yoksulluk/ adresinden alındı

15. DW. (2020, Kasım 20). TTB: Vaka sayısı yüzde 300 arttı: https://www.dw.com/tr/ttb-vaka-say%C4%B1s%C4%B1-y%C3%BCzde-300-artt%C4%B1/a-55678743 adresinden alındı

16. Edt. Marmot, M., & Wilkinson, R. G. (2009). Sağlığın Sosyal Belirleyicileri. Çev. Edt. İ. Kayı, & Y. Yasin, İstanbul: İnsev Yayınları.

17. Eskici, G. (Ocak 2020). COVID-19 Pandemisi: Karantina İçin Beslenme Önerileri . Anadolu Kliniği Tıp Bilimleri Dergisi, 124-129.

18. euronews. (2020, Mart 11). Sağlık Bakanı Koca: Türkiye'de ilk koronavirüs (Covid-19) vakası tespit edildi. https://tr.euronews.com/2020/03/10/sagl-k-bakan-koca-koronavirus-covid-19-salg-n-ile-ilgili-ac-klama-yap-yor adresinden alındı

19. evrensel. (2020, Eylül 30). Sağlık Bakanı Koca, vaka sayısının değil hasta sayısının açıklandığını itiraf etti: https://www.evrensel.net/haber/415385/saglik-bakani-koca-vaka-sayisinin-degil-hasta-sayisinin-aciklandigini-itiraf-etti adresinden alındı

20. Gazeteduvar. (2020, Mart 29). Bakan Selçuk: Öğrencilerin yüzde 20'sinin internete erişimi yok. https://www.gazeteduvar.com.tr/gundem/2020/03/29/bakan-selcuk-ogrencilerin-yuzde-20sinin-internete-erisimi-yok adresinden alındı

21. Göker, E. (2016). ''Ekonomik İndirgemeci'' mi dediniz? Edt. G. Çeğin, E. Göker, A. Arlı, & Ü. Tatlıcan içinde, Ocak ve Zanaat Pierre Bourdieu Derlemesi (s. 277-302). İstanbul: İletişim.

22. Gönç-Şavran, T. (2010). Toplumsal eşitsizlikler ve sağlık: Eskişehir'de sosyolojik bir araştırma. Doktora Tezi, Anadolu Üniversitesi, Eskişehir.

23. Gönç-Şavran, T. (2018). Sosyal sermaye ve sağlık arasındaki ilişki: Ampirik çalışmalar ne gösteriyor? Journal of Economy Culture and Society, 57, 53-91.

24. Görgün Baran, A. (2013). Pratik, Kültür, Sermaye, Habitus ve Alan Teorileriyle Pierre Bourdieu Sosyolojisi. Edt. S. Suğur, & A. Görgün Baran içinde, Sosyolojide Yakın Dönem Gelişmeler (s. 2-16). Eskişehir: Anadolu Üniversitesi Açıköğretim Fakültesi Yayınları.

25. Gray, A. (1982). İnequalities in Health. The Black Report: a summary and comment. International Journal of Health Services, 12(3), 349-380.

26. Habertürk. (2020, Ağustos 13). MEB'den uzaktan eğitim anketi. https://www.haberturk.com/meb-den-uzaktan-egitim-anketi-2772125 adresinden alındı

27. İnsan Hakları Derneği. (Aralık 2020). Covid-19 Pandemisi Sürecinde Ekonomik ve Sosyal Haklar Raporu. İnsan Hakları Derneği Ekonomik ve Sosyal Haklar Komisyonu.

28. Julia, C., & Valleron, A. (2011). Louis-Rene Villerme (1782-1863), a pioneer in social epidemiology: re-analysis of his data on comparative mortality in Paris in the early 19th century. J Epidemiol Community Health, Aug;65(8):666-70.

29. Kar, A. (2019). Sağlık statüsü belirleyicisi olarak ekonomik sistem. E. F. Budak içinde, Sağlık Statüsü Belirleyicileri (s. 189-212). Ankara: Siyasal Kitabevi.

30. Kırman, A., & Doğan, Ö. (2017). Anne-Baba Çocuk İlişkileri: Bir Meta-Sentez Çalışması. H.Ü. Sağlık Bilimleri Fakültesi Dergisi, 28-49.

31. Kocabaş, A. (2020). Eşitsizlik ve Covid-19. Türk Tabipler Birliği Covid-19 Pandemisi Altıncı Ay Değerlendirme Raporu, 394-414.

32. Montgomery, S., Bartley, M. J., Cook, D. G., & Wadsworth, M. (1996). Health and social precursos of unemployment in young men in Great Britain. J. Epidemiol. Commun. Hlth., 50, 415-22.

33. National Advisory Committee. (1998). The social, cultural and economic determinants of health in New Zealand. Wellington: National Advisory Committee.

34. Noblit, G., & Hare, R. (1988). Meta-ethnography: Synthesizing qualitative studies (Vol. 11). Newbury Park: Sage.

35. OECD. (2020, Haziran 11). Youth and COVID-19: Response, recovery and resilience. OECD Policy Responses to Coronavirus (COVID-19): https://www.oecd.org/coronavirus/policy-responses/youth-and-covid-19-response-recovery-and-resilience-c40e61c6/ adresinden alındı

36. Özer, M., & Suna, E. (2020). COVID-19 Salgını ve Eğitim. Türkiye Bilimler Akademisi, 173-192.

37. Özer, Ö. (2019). Sağlık Statüsü Belirleyicisi Olarak Yaşam Tarzı Edt. F. Budak içinde, Sağlık Statüsü Belirleyicileri (s. 171-188). Ankara: Siyasal Kitabevi.

38. Polat, S., & Ay, O. (2016). Meta-Sentez: Kavramsal Bir Çözümleme. Eğitimde Nitel Araştırmalar Dergisi - ENAD, 52-62.

39. Robertson, A., Brunner, E., & Sheiham, A. (2009). Gıda Politik Bir Meseledir. M. Marmot, & R. G. Wilkinson içinde, Sağlığın Sosyal Belirleyicileri (s. 200-225). Çev. Edt. Kayı İ. & Yasin Y. İstanbul: İnsev Yayınları.

40. Sağlık Bakanlığı. (2020, Temmuz 2). Covid-19 Bilgilendirme Sayfası. Covid-19'dan korunmak için 4 temel kural: https://covid19.saglik.gov.tr/TR-66243/covid-19dan-korunmak-icin-4-temel-kural.html adresinden alındı

41. Schmitt-Grohé, S., Teoh, K., & Uribe, M. (2020). COVID-19: testing inequality in New York City (No. w27019). National Bureau of Economic Research.

42. Schmitt-Grohe, S., Teoh, K., & Uribe, M. (2020). Covid-19:Testing Inequality in NewYork City. The NationalBureau of EconomicResearch Working PaperSeries.No. 27019Issued in April2020.

43. Shaw, M., Dorling, D., & Smith, G. D. (2009). Yoksulluk, Toplumsal Dışlanma ve Azınlıklar Edt. M. Marmot, & R. Wilkinson içinde, Sağlığın Sosyal Belirleyicileri (s. 226-256). Çev. Edt. Kayı İ. & Yasin Y. İstanbul: İnsev Yayınları.

44. Shim, J. (2010). Cultural health capital: A theoretical approach to understanding health care ınteractions and the dynamics of unequal treatment. Journal of Health and Social Behavior, 51(1), 1-15.

45. Somunoğlu, S. (1999). Kavramsal açıdan sağlık. Hacettepe Sağlık İdaresi Dergisi, 4(1), 51-61.

46. T.C. Sağlık Bakanlığı. (2020, Aralık 7). TÜRKİYE COVID-19 HASTA TABLOSU: https://covid19.saglik.gov.tr/ adresinden alındı

47. T.C. Sağlık Bakanlığı. (2021, Mayıs 14). TÜRKİYE COVID-19 HASTA TABLOSU: https://covid19.saglik.gov.tr/ adresinden alındı

48. T24. (2019, Ağustos 23). Eğitimde, özel okulların oranı yüzde 25'e ulaştı, kayıtlı öğrenci sayısı 17 yılda 8 kat arttı. https://t24.com.tr/haber/egitimde-ozel-okullarin-orani-yuzde-25-e-ulasti-kayitli-ogrenci-sayisi-17-yilda-8-kat-artti,836104 adresinden alındı

49. TTB. (2020a). Covid-19 Pandemisi İki Aylık Değerlendirme Raporu. Türk Tabipler Birliği.

50. TÜBİTAK. (2020, Aralık 7). Türkiye'de Durum: https://covid19.tubitak.gov.tr/turkiyede-durum adresinden alındı

51. TÜBİTAK. (2021, Mayıs 14). Türkiye'de Durum. Covid-19 Data Portal: https://covid19.tubitak.gov.tr/turkiyede-durum adresinden alındı

52. UNESCO. (2020). UNESCO Global Monitoring of school closures caused by COVID-19 .

53. unicef. (2020, Aralık 8). https://www.unicef.org/turkey/bas%C4%B1n-b%C3%BCltenleri/covid-19-nedeniyle-okullar%C4%B1n-kapanmas%C4%B1ndan-etkilenen-%C3%A7ocuk-say%C4%B1s%C4%B1-yeniden adresinden alındı

54. Wadhera, R., Wadhera, P., & Gaba, P. (April 29, 2020.). Variation in COVID-19 hospitalizations and deaths across New York City boroughs. JAMA. Published online .

55. White, C., van Galen, F., & Chow, Y. (2003). Trends in social class differences in mortality by cause. 1986 to 2000. Health Statistics Quarterly, (20), 25-37.

56. WHO. (2008). Closing the gap in a generation Health equity through action on the social determinants of health. Geneva: World Health Organisation.

57. Worldometer. (2021, Mayıs 14). Covid-19 Coronavirus Pandemic: https://www.worldometers.info/coronavirus/? adresinden alındı